સમવાય તંત્ર અને કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધો: બંધારણની 25 માર્કસની લાઈવ ટેસ્ટ (GPSC, CCE)

કેમ છો ભવિષ્યના અધિકારીઓ, બંધારણ (Constitution) વાંચતી વખતે સમવાય તંત્ર (Federal System) અને કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધો વાળો ટોપિક મોટાભાગના વિદ્યાર્થીઓને ગોળ-ગોળ ફેરવી દે છે. અનુચ્છેદ 249 હોય કે આંતર-રાજ્ય પરિષદ, પરીક્ષામાં આમાંથી 2-3 પ્રશ્નો પાક્કા હોય જ છે.

આજે Gujarati Job Quiz પ્લેટફોર્મ પર અમે આ અઘરા લાગતા ટોપિકના 25 પાવરફુલ પ્રશ્નોની ટેસ્ટ લઈને આવ્યા છીએ. બધા જ પ્રશ્નો ટીક કર્યા પછી નીચે 'સબમિટ' બટન દબાવશો એટલે તમારું ફાઈનલ સ્કોરકાર્ડ અને દરેક પ્રશ્નની તાર્કિક સમજૂતી (Solution) ખૂલી જશે. તો ચાલો, ચેક કરો તમારું લેવલ.

🏆 તમારું ફાઈનલ સ્કોરકાર્ડ: 0 / 25

કુલ પ્રશ્નો: 25

કુલ માર્ક્સ: 25

તમે મેળવેલા માર્ક્સ: 0

એટેમ્પ્ટ કરેલા પ્રશ્નો: 0

સાચા જવાબો: 0

ખોટા જવાબો: 0

છોડી દીધેલા પ્રશ્નો: 0

સાચા જવાબો અને તાર્કિક સમજૂતી (Solutions)

૧) ભારતીય બંધારણના કયા અનુચ્છેદમાં ભારતને 'રાજ્યોનો સંઘ' (Union of States) કહેવામાં આવ્યો છે?

A) અનુચ્છેદ 1 B) અનુચ્છેદ 2 C) અનુચ્છેદ 3 D) અનુચ્છેદ 4

↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)

💡 તાર્કિક સમજૂતી: બંધારણના ભાગ-1 ના અનુચ્છેદ-1 માં સ્પષ્ટ લખ્યું છે કે "India, that is Bharat, shall be a Union of States". ભારત કોઈ રાજ્યો વચ્ચેના કરારનું પરિણામ નથી, તેથી રાજ્યોને છૂટા પડવાનો અધિકાર નથી.

૨) બંધારણની કઈ અનુસૂચિમાં કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે સત્તાની વહેંચણી (ત્રણ યાદીઓ) દર્શાવવામાં આવી છે?

A) 5મી અનુસૂચિ B) 6ઠ્ઠી અનુસૂચિ C) 7મી અનુસૂચિ D) 8મી અનુસૂચિ

↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)

💡 તાર્કિક સમજૂતી: 7મી અનુસૂચિ (Schedule 7) હેઠળ સંઘ યાદી, રાજ્ય યાદી અને સંયુક્ત યાદી એમ ત્રણ પ્રકારે કાયદા બનાવવાની સત્તા વહેંચવામાં આવી છે.

૩) ભારતે સમવાય તંત્ર (શક્તિશાળી કેન્દ્ર સાથેનું) નો ખ્યાલ કયા દેશના બંધારણમાંથી લીધો છે?

A) અમેરિકા B) કેનેડા C) ઓસ્ટ્રેલિયા D) બ્રિટન

↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)

💡 તાર્કિક સમજૂતી: ભારતનું સમવાય તંત્ર અમેરિકન મોડલ પર નહિ, પરંતુ 'કેનેડિયન મોડલ' પર આધારિત છે, જેમાં રાજ્યો કરતા કેન્દ્ર (Union) વધુ શક્તિશાળી હોય છે.

૪) કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધો સુધારવા માટે 1983માં કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા કયા આયોગની રચના કરવામાં આવી હતી?

A) સરકારીયા આયોગ B) કોઠારી આયોગ C) મંડલ આયોગ D) નાણાવટી આયોગ

↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)

💡 તાર્કિક સમજૂતી: જસ્ટિસ રણજિતસિંહ સરકારીયાની અધ્યક્ષતામાં 1983 માં આ આયોગ બન્યું હતું, જેણે 1988 માં પોતાનો રિપોર્ટ આપ્યો અને આંતર-રાજ્ય પરિષદ બનાવવાની ભલામણ કરી હતી.

૫) આંતર-રાજ્ય પરિષદ (Inter-State Council) ની રચના કયા અનુચ્છેદ હેઠળ કરવામાં આવે છે?

A) અનુચ્છેદ 256 B) અનુચ્છેદ 262 C) અનુચ્છેદ 263 D) અનુચ્છેદ 280

↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)

💡 તાર્કિક સમજૂતી: અનુચ્છેદ 263 મુજબ રાષ્ટ્રપતિ જાહેર હિત માટે આંતર-રાજ્ય પરિષદની રચના કરી શકે છે. તેના અધ્યક્ષ વડાપ્રધાન હોય છે.

૬) નાણાપંચ (Finance Commission - અનુચ્છેદ 280) નું મુખ્ય કાર્ય શું છે?

A) વાર્ષિક બજેટ તૈયાર કરવું B) કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે કર (Tax) ની વહેંચણી કરવી C) પંચવર્ષીય યોજના બનાવવી D) રાજ્યોને લોન આપવી

↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)

💡 તાર્કિક સમજૂતી: નાણાપંચ દર 5 વર્ષે રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા રચવામાં આવે છે. તે કેન્દ્ર સરકાર પાસે આવતી ટેક્સની આવકમાંથી રાજ્યોને કેટલો હિસ્સો આપવો તેની ભલામણ કરે છે.

૭) બંધારણની ત્રણેય યાદીમાં ન આવતા હોય તેવા વિષયો એટલે કે 'અવશિષ્ટ સત્તાઓ' (Residuary Powers) પર કાયદો કોણ બનાવી શકે છે?

A) સંસદ (કેન્દ્ર) B) રાજ્ય વિધાનમંડળ C) સુપ્રીમ કોર્ટ D) રાષ્ટ્રપતિ

↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)

💡 તાર્કિક સમજૂતી: અનુચ્છેદ 248 મુજબ સાયબર ક્રાઈમ જેવા નવા વિષયો (અવશિષ્ટ સત્તાઓ) પર કાયદો ઘડવાનો એકમાત્ર અધિકાર સંસદ (Parliament) પાસે છે.

૮) કયા અનુચ્છેદ મુજબ રાજ્યમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદી શકાય છે, જે સમવાય તંત્રને નબળું પાડે છે?

A) અનુચ્છેદ 352 B) અનુચ્છેદ 356 C) અનુચ્છેદ 360 D) અનુચ્છેદ 365

↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)

💡 તાર્કિક સમજૂતી: અનુચ્છેદ 356 (રાજ્ય કટોકટી). જો રાજ્યનું શાસન બંધારણ મુજબ ન ચાલી રહ્યું હોય, તો રાષ્ટ્રપતિ શાસન લદાય છે, જેથી રાજ્યની સત્તા સીધી કેન્દ્ર પાસે જતી રહે છે.

૯) નવી 'અખિલ ભારતીય સેવાઓ' (All India Services - IAS, IPS) ઊભી કરવાની સત્તા બંધારણે કોને આપી છે?

A) લોકસભા B) રાષ્ટ્રપતિ C) રાજ્યસભા D) UPSC

↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)

💡 તાર્કિક સમજૂતી: અનુચ્છેદ 312 મુજબ, માત્ર રાજ્યસભા 2/3 બહુમતીથી ઠરાવ પસાર કરીને સંસદને નવી અખિલ ભારતીય સેવા બનાવવાનો અધિકાર આપી શકે છે.

૧૦) વર્ષ 2007 માં બનેલા 'પુંછી આયોગ' (Punchhi Commission) નો સંબંધ નીચેનામાંથી કોની સાથે છે?

A) ચૂંટણી સુધારા B) પંચાયતી રાજ C) મૂળભૂત અધિકારો D) કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધો

↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)

💡 તાર્કિક સમજૂતી: મદન મોહન પુંછી ની અધ્યક્ષતામાં યુપીએ સરકારે કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધોની સમીક્ષા કરવા માટે આ આયોગ બનાવ્યું હતું, જેણે 2010 માં રિપોર્ટ આપ્યો.

૧૧) ઝોનલ કાઉન્સિલ (ક્ષેત્રીય પરિષદ) ના અધ્યક્ષ કોણ હોય છે?

A) કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી B) વડાપ્રધાન C) રાષ્ટ્રપતિ D) જે-તે રાજ્યના મુખ્યમંત્રી

↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)

💡 તાર્કિક સમજૂતી: દેશમાં રાજ્યો વચ્ચે સંકલન માટે 5 ક્ષેત્રીય પરિષદ છે (જે બંધારણીય નહિ પણ કાયદાકીય સંસ્થા છે). તેના અધ્યક્ષ દેશના ગૃહમંત્રી હોય છે.

૧૨) સંયુક્ત યાદી (Concurrent List) નો ખ્યાલ કયા દેશના બંધારણમાંથી લેવામાં આવ્યો છે?

A) આયર્લેન્ડ B) ઓસ્ટ્રેલિયા C) રશિયા D) બ્રિટન

↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)

💡 તાર્કિક સમજૂતી: ઓસ્ટ્રેલિયામાંથી સંયુક્ત યાદી, આમુખની ભાષા અને સંસદની સંયુક્ત બેઠકનો ખ્યાલ લેવામાં આવ્યો છે.

૧૩) રાજ્ય યાદીના કોઈ વિષય પર 'રાષ્ટ્રીય હિતમાં' કાયદો બનાવવાની સત્તા સંસદને કયો અનુચ્છેદ આપે છે?

A) અનુચ્છેદ 245 B) અનુચ્છેદ 248 C) અનુચ્છેદ 249 D) અનુચ્છેદ 250

↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)

💡 તાર્કિક સમજૂતી: જો રાજ્યસભા 2/3 બહુમતીથી એવો ઠરાવ પસાર કરે કે રાજ્ય યાદીનો ફલાણો વિષય રાષ્ટ્રીય મહત્વનો છે, તો અનુચ્છેદ 249 મુજબ સંસદ તે પર કાયદો ઘડી શકે છે.

૧૪) બે રાજ્યો વચ્ચે નદીના પાણીના વિવાદ (Water Dispute) ના ઉકેલ માટે બંધારણનો કયો અનુચ્છેદ છે?

A) અનુચ્છેદ 262 B) અનુચ્છેદ 263 C) અનુચ્છેદ 280 D) અનુચ્છેદ 131

↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)

💡 તાર્કિક સમજૂતી: અનુચ્છેદ 262 સંસદને સત્તા આપે છે કે તે કાયદો બનાવીને આંતર-રાજ્ય નદી જળ વિવાદો ઉકેલવા ટ્રિબ્યુનલ બનાવી શકે છે.

૧૫) નીચેનામાંથી કયું લક્ષણ ભારતીય સમવાય તંત્ર (Federal System) નું નથી?

A) લેખિત બંધારણ B) સત્તાની વહેંચણી C) સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્ર D) બેવડી નાગરિકતા

↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)

💡 તાર્કિક સમજૂતી: ભારતમાં અમેરિકાની જેમ કેન્દ્ર અને રાજ્યની અલગ નાગરિકતા (બેવડી નાગરિકતા) નથી. ભારતમાં એકલ નાગરિકતા છે, જે એકાત્મક લક્ષણ છે.

૧૬) કેન્દ્ર દ્વારા રાજ્યોને અપાતી 'ગ્રાન્ટ-ઇન-એઇડ' (Grants-in-aid) ની જોગવાઈ કયા અનુચ્છેદમાં દર્શાવી છે?

A) અનુચ્છેદ 265 B) અનુચ્છેદ 275 C) અનુચ્છેદ 280 D) અનુચ્છેદ 300

↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)

💡 તાર્કિક સમજૂતી: જરૂરિયાતમંદ રાજ્યોને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા જે આર્થિક સહાય (Grant) આપવામાં આવે છે, તેનો ઉલ્લેખ અનુચ્છેદ 275 માં છે (નાણાપંચની ભલામણથી).

૧૭) જીએસટી કાઉન્સિલ (GST Council) ની જોગવાઈ કયા અનુચ્છેદમાં છે, જે સહકારી સમવાય તંત્રનું ઉદાહરણ છે?

A) અનુચ્છેદ 269A B) અનુચ્છેદ 270 C) અનુચ્છેદ 279A D) અનુચ્છેદ 246A

↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)

💡 તાર્કિક સમજૂતી: 101મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા અનુચ્છેદ 279A ઉમેરાયો, જેમાં રાષ્ટ્રપતિ GST કાઉન્સિલની રચના કરે છે. નાણામંત્રી તેના અધ્યક્ષ હોય છે.

૧૮) જો 'સંયુક્ત યાદી' ના કોઈ એક જ વિષય પર કેન્દ્ર અને રાજ્ય બંને કાયદો બનાવે, તો કોનો કાયદો માન્ય ગણાય?

A) કેન્દ્ર (સંસદ) નો કાયદો B) રાજ્ય વિધાનમંડળનો કાયદો C) સુપ્રીમ કોર્ટ નક્કી કરે તે D) બંને કાયદા રદ થાય

↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)

💡 તાર્કિક સમજૂતી: અનુચ્છેદ 254 મુજબ, જો વિરોધાભાસ ઉભો થાય તો કેન્દ્ર (સંસદ) દ્વારા બનાવેલો કાયદો જ સર્વોપરી રહે છે અને રાજ્યનો કાયદો રદબાતલ થાય છે.

૧૯) મૂળ બંધારણમાં 'રાજ્ય યાદી' માં 66 વિષયો હતા, વર્તમાનમાં કેટલા વિષયો છે?

A) 59 B) 61 C) 66 D) 52

↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)

💡 તાર્કિક સમજૂતી: 42મા સુધારા (1976) દ્વારા રાજ્ય યાદીમાંથી 5 વિષયો (શિક્ષણ, જંગલ વગેરે) કાઢીને સંયુક્ત યાદીમાં નાખવામાં આવ્યા, તેથી હવે 61 વિષયો છે.

૨૦) કયા વિદ્વાને ભારતીય સમવાય તંત્રને 'સહકારી સમવાય તંત્ર' (Cooperative Federalism) કહીને ઓળખાવ્યું હતું?

A) કે. સી. વ્હીયર B) મોરિસ જોન્સ C) ગ્રેનવિલે ઓસ્ટિન D) ડૉ. બી.આર. આંબેડકર

↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)

💡 તાર્કિક સમજૂતી: ગ્રેનવિલે ઓસ્ટિને ભારતના બંધારણને Cooperative Federalism કહ્યું હતું. જ્યારે કે.સી. વ્હીયરે તેને 'Quasi-Federal' (અર્ધ-સમવાય) કહ્યું હતું.

૨૧) કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચેના વહીવટી અને ધારાકીય સંબંધો બંધારણના કયા ભાગમાં દર્શાવેલ છે?

A) ભાગ 11 B) ભાગ 12 C) ભાગ 13 D) ભાગ 10

↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)

💡 તાર્કિક સમજૂતી: બંધારણના ભાગ 11 માં અનુચ્છેદ 245 થી 263 સુધી ધારાકીય અને વહીવટી સંબંધો આપેલા છે. જ્યારે નાણાકીય સંબંધો ભાગ 12 માં છે.

૨૨) કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધો અંગેના 'સરકારીયા આયોગે' પોતાનો ફાઈનલ રિપોર્ટ કયા વર્ષે સુપરત કર્યો હતો?

A) 1983 B) 1988 C) 1990 D) 1992

↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)

💡 તાર્કિક સમજૂતી: સરકારીયા આયોગની રચના 1983 માં થઈ હતી, પરંતુ તેનો વિસ્તૃત રિપોર્ટ જાન્યુઆરી 1988 માં સરકારને સુપરત કરવામાં આવ્યો હતો.

૨૩) રાજ્યોનો અવાજ કેન્દ્ર સુધી પહોંચાડવા માટે બનેલી 'રાષ્ટ્રીય વિકાસ પરિષદ' (NDC) ની સ્થાપના ક્યારે થઈ હતી?

A) 1950 B) 1951 C) 1952 D) 1956

↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)

💡 તાર્કિક સમજૂતી: 6 ઓગસ્ટ 1952 ના રોજ NDC ની સ્થાપના થઈ હતી, જેમાં તમામ રાજ્યોના મુખ્યમંત્રીઓ સામેલ હોય છે. તે આયોજન પંચ (હવે નીતિ આયોગ) ને મદદરૂપ થાય છે.

૨૪) રાજ્યમાં 'રાજ્યપાલ' (Governor) ની નિમણૂક કોણ કરે છે, જે કેન્દ્રના એજન્ટ તરીકે પણ ફરજ બજાવે છે?

A) રાષ્ટ્રપતિ B) વડાપ્રધાન C) રાજ્યના મુખ્યમંત્રી D) સુપ્રીમ કોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ

↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)

💡 તાર્કિક સમજૂતી: કેન્દ્ર સરકારની સલાહથી રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા રાજ્યપાલની નિમણૂક થાય છે. આ પદ્ધતિ આપણે કેનેડા પાસેથી લીધી છે, જે એકાત્મક શાસનનું લક્ષણ છે.

૨૫) ભારતીય બંધારણમાં કટોકટી (Emergency) ની જોગવાઈઓ કયા દેશમાંથી પ્રેરિત છે, જે સમવાય તંત્રને એકાત્મક બનાવે છે?

A) અમેરિકા B) જર્મની C) રશિયા D) જાપાન

↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)

💡 તાર્કિક સમજૂતી: જર્મનીના 'વાઇમર બંધારણ' માંથી કટોકટી સમયે મૂળભૂત અધિકારો મોકૂફ રાખવાની જોગવાઈ લેવામાં આવી છે. કટોકટી વખતે આપણું સમવાય તંત્ર એકાત્મક બની જાય છે.

📝 લેખક: તમારી પોતાની 'Gujarati Job Quiz' ટીમ.
(અમે કોઈપણ જગ્યાએથી જૂનું કે કોપી-પેસ્ટ લખાણ નથી મુકતા. વિદ્યાર્થીઓને સાચું અને ઓરિજિનલ માર્ગદર્શન આપીને તેમના મેરિટમાં વધારો કરવામાં જ અમે માનીએ છીએ! રોજ આવી નવી મોક ટેસ્ટ આપવા અમારી સાઈટની મુલાકાત લેતા રહો.)

WhatsApp ગ્રુપમાં જોડાવો